VCIV, Vlaams Centrum voor Inheemse Volken
Flemish Centre for Indigenous Peoples
 

Inheemse volken in het Arctisch gebied

Wanneer we spreken over het Arctisch gebied bedoelen we het gebied boven en rond de Noordpoolcirkel. Daarin liggen een groot stuk van de Amerikaanse staat Alaska, bepaalde noordelijke delen van Canada, Ijsland, Groenland, Sapmi, vroeger verkeerdelijk Lapland genoemd (het noorden van Noorwegen, Zweden, Finland en het Russische schiereiland Kola), en in de Russische Federatie zelf, het Noorden, West en oost Siberië. Vele van de inheemse volken die in het gebied leven, bezitten gemeenschappelijke cultuurelementen, niet alleen qua wereldbeschouwing, maar ook materieel. Zo verschilt bv. de semi-nomadische levenswijze van de Innu die de kariboekudden volgen in Canada weinig van de Sami in Noord-Sampi die leven van rendierenkudden.

De cultuur en de eigenheid van de volken in het Arctisch gebied zijn onderhevig aan snelle veranderingen. Economische, sociale en politieke realiteiten die zich opdringen vanuit de westerse gebaseerde maatschappijen hebben een indringende impact op inheemse gemeenschappen. Een van de grootste bekommernissen daarbij is het verlies van hun land. Iedere cultuur heeft immers een materiële basis nodig om te overleven. Voor de inheemse volken van het noorden zijn de toendra, de taiga, de ijsvlakten en de zee, niet alleen als basis om economisch te overleven, maar zij leveren ook de spirituele elementen binnen een levensbeschouwing om cultureel te overleven.

In de filosofie van de liberale traditie van het westen zijn deze volken vrij om te kiezen of zij de moderne ontwikkelingen aanvaarden of niet. Zo zouden bv. de Inupiat van het Arctisch Alaska vrij zijn om te kiezen of ze al dan niet de bestaande technologie en daarmee gepaarde gaande Euro-Amerikaanse levensstijl overnemen. In de praktijk betekent het echter dat eens een keuze gemaakt voor de nieuwe technologie de greep van de op basis van loon en verbruiksconsumptie gebaseerde economie overhand toeneemt. Competitie komt dan al snel in de plaats van coöperatie, economisch groei in plaats van conservering, loonarbeid in plaats van subsistentie, afhankelijkheid in plaats van selfreliance, assimilatie in plaats van levensvatbare cultuur.

Eens de stap gezet betekent de keuze nieuwe keuze tussen, of verdere integratie, of afhankelijkheid van dat dominant systeem in de marge; De positie van inheemse gemeenschappen is echter dikwijls tegengesteld aan de immer zichzelf bestendigende “ontwikkeling” van het kapitalistisch model. Terwijl inheemse gemeenschappen aan de ene kant interesse en appreciatie betonen voor westerse technologie, consumptiegoederen, diensten, scholen en dergelijke, zijn zij erg gekant tegen het feit dat een aanvaarding van die zaken het verlies inhoud van hun cultureel erfgoed en manier van leven. Velen zijn niet bereid hun subsitentie-economie op te geven ten voordelen van een ‘zekerheid’ van een loon voor arbeid en stellen zich selectief op in wat ze zullen aanvaarden en niet.  

VOICES OF GREENLAND 

Voor veel West-Europeanen blijft de afgelegen arctische wereld nog steeds een grote onbekende. Er leven dan ook heel wat stereotype ideeën over de identiteit en het leven van de bewoners van het Hoge Noorden. Deze gasttentoonstelling heeft tot doel om de bezoeker een algemeen beeld te schetsen van de bijzondere cultuurgeschiedenis van Groenland,van de prehistorie tot de  hedendaagse samenleving. Aan de hand van bijzondere archeologische artefacten, gebruiksvoorwerpen uit het dagelijkse leven, foto’s en film schetst ‘Voices of Greenland’ de culture, sociale, economische en politieke omwentelingen die Groenland in zijn geschiedenis heeft gekend. De geïsoleerde ligging, het harde klimaat en de toenemende contacten met het buitenland transformeerden het land en het leven van de bewoners in hoge mate.

Een van de sleutelfiguren die Vlaanderen met de Inuit cultuur in contact bracht was Ataata Vinivi, bij ons beter bekend als de eskimopater Franz Van de Velde. In 1937 trok hij naar Noord-Canada. Hij vestigde zich in Pelly Bay, 350 kilometer boven de poolcirkel en bleef er 50 jaar. Zijn archief wordt bewaard in het KADOC te Leuven en omvat een schat aan foto’s die ons de verdwenen arctische wereld toont.  

De prehistorie van Groenland 

De eerste bewoners van Groenland kwamen omstreeks 2400 vóór Christus vanuit de noordelijke poolgebieden van Canada. Dit ‘Saqqaq’-volk vestigde zich in West-Groenland, terwijl het ‘Independence I’-volk nederzettingen bouwde in Peary Land, een streek in het noorden waar bijzonder veel muskusossen leefden. Zij leefden in tenten en voorzagen in hun onderhoud door het jagen op zeehonden en op landzoogdieren. Daarvoor gebruikten zij de harpoen en de pijl en boog. De West-Groenlanders beschikten waarschijnlijk al over Kajaks, maar hondensleeën hadden ze niet.

Kort na 800 vóór christus werd het Saqqaq-volk aan de westkust verdrongen door het Canadese Dorset-volk, dat ook een tijdje in het noorden van Oost-Groenland verbleef en daar bekend raakte als de ‘Independence II’-cultuur. Zij gebruikten geen pijl en boog en er zijn geen aanwijzingen voor het gebruik van hondensleeën of boten. Deze culturen verdwenen geleidelijk aan en in het begin van onze jaartelling was Groenland een verlaten gebied. Dat veranderde toen in 700 het Late Dorset-volk vanuit Canada naar Groenland kwam. Zij bleven daar ongeveer 500 jaar, waarna de Dorset-cultuur voorgoed verdween. Het Dorset-volk is bekend voor zijn vele figuratieve beeldjes, die een onderdeel vormden van spirituele ceremonies. Omstreeks het jaar 1000 trokken de Vikingen van Ijsland verder naar Groenland, waar ze 450 jaar zouden blijven. Zij vestigden zich als boeren en jagers en creeërden een Europese, Rooms-katholieke landbouwsamenleving met kloosters en kerken.

Dit volk reisde naar de oostkust van Canada en verder langs de westkust van Groenland. Waarschijnlijk dreven ze handel met het Late Dorset-volk in het Thule-gebied, dat zo het ontmoetingspunt vormde van oost en west lang vóór Columbus Amerika bereikte.

In de 12e eeuw stak het Thule-volk de Beringstraat over. Zij brachten hondensleeën, kajaks en ‘umiaqs’ (vrouwenboten) mee. Ze bouwden winterhuizen, en in deze periode verschenen ook de oudste Inuitgraven. Het Thule-volk verspreidde zich over heel Groenland. Sporen van hun ontmoetingen met de Noorse kolonisten in de 13e eeuw zijn overgeleverd in verhalen en legenden. Later hadden ze ook contacten met de Europese ontdekkingsreizigers en de walvisvaarders, maar daaraan werd een einde gesteld toen de Deense missies zich in de 18e eeuw in Groenland kwamen vestigen. Aan het begin van de 19e eeuw bleef er van de Thulecultuur niet meer over dan een kleine, geïsoleerde groep Inuit in Zuid-Oost-Groenland, de streek rond Ammassalik.

Lees meer : http://www.huisvanalijn.be/assets/pdf/voicesofgreenlandNL.pdf
link : http://www.arctica.nl/ 

Sami

Het volk van de wind en de zon

In december 1996 werd een deel van wat we soms verkeerdelijk Lapland noemen, maar eigenlijk Sapmi heet, door het UNESCO World Heritage Programme erkend als Laponian World Heritage Area, een gebied dat zowel omwille van zijn natuurlijke als zijn culturele waarden volledige bescherming verdient. In het gebied liggen vier nationale parken en twee natuurparken, het bestrijkt een totale oppervlakte van 9.400 vierkante kilometer. De afstand tussen noord en zuid bedraagt op zijn hoogst 80 kilometer, tussen west en oost 200 km. Het gebied ligt in het noordwesten van Zweden. Het maakt deel van een veel grotere regio, waarin de Sami sinds mensenheugenis leven : Sapmi. De Sami (nu met minstens een 70.000 zielen, waarvan een 40.000 in Noorwegen, 20.000 in Zweden, 5000 in Finland, en enkele duizenden in Rusland) woonden er al voor de christelijke tijd en lang voordat er nationale grenzen werden getrokken. Sapmi strekt zich uit van het noorden van Dalarna in midden Zweden tot de meest noordoostelijke delen van Noorwegen, 400 kilometer naar het oosten doorheen het noorden van Finland en omvat ook het schiereiland Kola in Rusland.De kern van de cultuur van de Sami is de  rendierhouderij. De rendierteelt bepaalt niet alleen hun economisch en sociaal leven, maar bepaalt heel hun levenswijze, religie, en bestaan.

Lees meer : http://home.scarlet.be/kwia/tijdschrift/dos53.pdf
Link : http://www.saamicouncil.net

         Inheemse volken Siberië

De inheemse volken van Siberië staan bekend onder de verzamelnaam ‘Noordelijke Inheemse Volken’. Zij leven in een gebied dat 58% van Rusland bedekt. De 30 verschillende inheemse volksstammen verschillen in aantal van minder dan 200 (de Oroks) tot wel 34.000 (de Nenet). Het zijn de Aleuts, Chukchee, Chuvans, Dolgans, Entsy, Evenks, Evens, Inuit, Itel’mens, Kets, Khanty, Koryaks, Kumandints, Mansi, Nanais, Negidals, Nenets, Nganasans, Nivkhi, Orochi, Oroks, Sami, Sel’kups, Shors, Teleuts, Tofalars, Tuvian-Todzhynts, Udege, Ul’chi en de Yukagirs. Sommige grotere inheemse volksstammen, de Sakha (formeel de ‘Yakuts’ genoemd) en de Kumi, hebben hun eigen republiek in de staat Rusland.                      

Sommige van deze volkeren zijn nomadische rendierhoeders, die in de toendra (Noordpoolvlakte) leven; andere, die in de bostoendra of taiga leven (naaldregenwoud), zijn afhankelijk van een combinatie van rendierhoeden en jagen en verzamelen, en zij leven veelal in nederzettingen. Vandaag de dag leeft 10% van de inheemse volksstammen in Siberië als nomaden of semi-nomaden, terwijl dit slechts 30 jaar geleden 70% was. De talen die de volksstammen spreken behoren tot verschillende taalfamilies: sommige hebben geen enkele verwantschap met andere talen en geen van de talen lijkt op het Russisch.

Onder de Sovjetregering verloren de inheemse volksstammen hun land aan industrieën onder staatstoezicht. Met de industrialisatie werd hun gebied overgenomen door buitenstaanders en de autoriteiten deden verwoedde pogingen de inheemse taal, cultuur en levenswijze te onderdrukken. Vandaag de dag zijn hun grootste problemen de achteruitgang van het milieu veroorzaakt door de olie-, gas- en kapindustrieën in het gebied, en het gebrek aan duidelijkheid omtrent de landrechten.

Nenets 

Het noorden van Rusland staat de laatste jaren meer en meer in de belangstelling vanwege de ontwikkeling van de olie- en gasindustrie. Sinds eind jaren '80 zijn de gevolgen van deze ongebreidelde en grootschalige industrialisatie in hoog tempo pijnlijk zichtbaar aan het worden. Olie- en gaslekkages, branden en milieuvervuiling leiden tot aantasting van de bodem (in het noorden de permafrost) en de vegetatie. Verandering en zelfs verlies van toendravegetatie heeft invloed op het dierenleven, waarvan de inheemse bevolking (meest rendierhouders) zo afhankelijk is. De afname van beschikbare weidegrond en de blokkades van aloude migratieroutes door pijpleidingen tasten de volken van het Noorden in de kern van hun bestaanswijze, hun cultuur, aan. Sinds enkele jaren wordt er hevig gediscussieerd over de vraag hoe de gevolgen van olie- en gaswinning voor het milieu en de lokale bevolking in de nabije toekomst beperkt kunnen worden.

Niet alleen milieukundigen, etnografen en industriëlen van buitenaf bemoeien zich hiermee. Steeds vaker mengt ook de inheemse bevolking zelf zich in de discussie. De toename en intensivering van contacten met 'de buitenwereld' hebben namelijk vanaf eind jaren '80 geleid tot een toenemend zelfbewustzijn van de noordelijke volken. In de strijd om het behoud van hun leefgebied en hun traditionele cultuur zijn vooral de Nenets actief, zowel Nenets die zich -al dan niet gedwongen- hebben gevestigd in Russische nederzettingen, als nu nog nomadisch levende Nenets in de (bos)toendra van Archangelsk tot aan de rivier de Jenisej.

Van alle in West-Siberië levende niet-Russische volken zijn de toendra-Nenets de enige die tot op de dag van vandaag ogenschijnlijk onaangetast hun aloude leefwijze en cultuur hebben weten te handhaven. Dit terwijl zij net als bijvoorbeeld de Komi, Chanti en Mansi, al sinds de 15de eeuw in contact hebben gestaan met de Russische cultuur. Contacten die in veel andere gevallen dramatische gevolgen hebben gehad op de traditionele culturen: vele van de kleinere, veelal Fins-Oegrische volken zijn volledig opgegaan in het Russische rijk en zijn het contact met hun wortels en hun traditionele cultuur kwijtgeraakt: hun taal en religie, hun normen en waarden, kortom hun eigenheid. Dit verlies van eigenheid heeft veelal een diepe crisis bij de lokale bevolking teweeggebracht, wat zich veelal uit in alcoholmisbruik en zelfdoding. In sommige gevallen is de traditionele cultuur volledig teloorgegaan, geassimileerd aan de Russische cultuur.

De Nenets daarentegen hebben zich op de een of andere manier tot op de dag van vandaag weten te verzetten tegen de desintegratie van hun cultuur. Kerstening, alfabetisering en sovjetideologie hebben niet geleid tot een algehele culturele breuk met het verleden, zoals bijvoorbeeld bij de Mansi. Zowel de nomaden in de toendra als de Nenets die zich om wat voor reden dan ook gevestigd hebben in nederzettingen voelen zich nog altijd verbonden met het leven in de toendra, met de rendieren en de aloude spirituele en materiële cultuur. De Nenets leven in een relatief kleinschalige en slechts op de rendierhouderij gebaseerde maatschappij. Hoe zijn zij door de eeuwen heen in staat geweest hun unieke (en voor menigeen eigenaardige) gewoonten te bewaren, terwijl zoveel andere volken wel fundamenteel in hun cultuur zijn aangetast door van buitenaf opgelegde, ingrijpende veranderingen? En zullen de Nenets ook in de toekomst nog in staat zijn hun eigenheid te behouden, nu de enorme toename van industrie en 'buitenlanders' in het Noorden in een ongekend tempo zowel de natuurlijke als de sociale leefomstandigheden aantast, ingrijpender en grootschaliger dan ooit tevoren?

Link : http://www.arctica.nl