VCIV, Vlaams Centrum voor Inheemse Volken
Flemish Centre for Indigenous Peoples
 

Klimaatverandering

 

   -Wat is klimaatverandering ? 

De term klimaatverandering verwijst naar de gemiddelde stijging van de temperatuur op aarde . Volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), een wetenschappelijk orgaan dat is ingesteld om de opwarming van de aarde in kaart te brengen, is het bewijs hiervoor ‘ondubbelzinnig’.

Met een zekerheid van meer dan negentig procent is te stellen dat ‘de afgelopen vijftig jaar het grootste deel van de opwarming van de aarde’ het gevolg is geweest van broeikasgassen, veroorzaakt door de mens. Volgens het IPCC is de belangrijkste oorzaak van de klimaatverandering het verbranden van fossiele brandstoffen, die broeikasgassen als kooldioxide (CO2) uitstoten.

Ontbossing, zegt het IPCC, is een andere belangrijke oorzaak van CO2-uitstoot. Bossen fungeren namelijk als een soort spons: ze absorberen CO2 en slaan dit vervolgens op.

Het IPCC heeft, met een wisselende mate van zekerheid, een lijst opgesteld met een aantal gevolgen van de opwarming van de aarde. 

Deze zijn onder andere:
• Smelten van de gletsjers
• Smelten van de ijskappen
• Smelten van het ijs
• Stijging van de zeespiegel
• Veranderde regenval
• Vaker voorkomende droogte
• Vaker voorkomende hittegolven 

*Welke gevolgen ondervinden inheemse volken al ?

De Amazone :
In 2005 werden de regenwouden van de Amazone getroffen door ernstige droogte. In dit gebied wonen honderden inheemse volken, zoals de YANOMAMI. Deskundigen voorspellen minder regen, regelmatig terugkerende langdurige droogtes en hogere temperaturen.
‘De regens komen laat. De zon gedraagt zich vreemd. De wereld is ziek. De longen van de lucht zijn vervuild. We weten dat het gebeurt. Je kunt niet doorgaan met het vernietigen van de natuur. We zullen allemaal sterven: verbranden en verdrinken.’ Yanomami man, Davi Kopenawa. 

Het noordpoolgebied:
De Inuit zeggen al jarenlang dat de klimaatverandering gevolgen heeft voor hun land .
Hun hele manier van leven is afhankelijk van het ijs − dat nu aan het smelten is. Het is moeilijker geworden om te vissen en te jagen, het reizen tussen de dorpen is gevaarlijk geworden en het voortbestaan van hun huizen is onzeker geworden. Volgens mediarapporten hebben eerder dit jaar bewoners van een Yup’ik- dorp (een aan de Inuit verwant volk) bekendgemaakt dat ze zich na een overstroming ergens anders zullen moeten vestigen.
„De Inuit hebben een traditioneel jongleerspel. Daar lijkt het weer tegenwoordig ook op. Met het weer wordt gejongleerd; het verandert zo snel en zo drastisch.’ N. Attungala1 

Saami : Rendierhoeders uit Finland, Noorwegen, Rusland en Zweden melden dat het aantal kuddes vermindert, het is voor rendieren steeds moeilijker om bij hun voedsel te komen en de kans wordt steeds groter dat ze door het dunner wordende ijs zakken.Veel aspecten van de Saami cultuur − taal, liederen, het huwelijk, het grootbrengen van kinderen en het omgaan met ouderen − zijn nauw verbonden met het hoeden van rendieren.
Als het rendierhoeden verdwijnt heeft dit desastreuze gevolgenvoor de gehele cultuur van de Saami.’ Olav Mathis-Eira.

Nenets rendierhoeders uit het Russische noordpoolgebied vertellen dat er zich steeds vaker onvoorspelbare weersomstandig-heden voordoen. Volgens mediarapporten werd vorig jaar hun jaarlijkse pelgrimstocht − met duizenden rendieren − uitgesteld, omdat op een belangrijke rivier het ijs niet dik genoeg was om over te steken.‘De sneeuw smelt eerder en sneller dan vroeger. Deze veranderingen zijn niet goed voor de rendieren en het is uiteindelijk zo dat wat goed is voor de rendieren, goed is voor ons.’ Jakov Japtik21. 

    Canada
Volgens één van de rapporten heeft de stijging van de temperatuur in Canada geleid tot wat wetenschappers ‘de grootste insectenplaag in de geschiedenis van Noord-Amerika’ noemen.Door de plaag zijn miljoenen hectaren pijnbomenbos verwoest, waarvan volken als de Tl’azt’en afhankelijk zijn.
‘Miljoenen hectaren zijn verwoest. Dit heeft directe en ernstige gevolgen voor onze veiligheid ons welzijn, voor onze gemeenschappen en voor ons hele ecosysteem, waartoe ook de trekroutes van de zalm behoren, samen met de riviertjes waar de zalmeitjes worden gelegd en waarin ze opgroeien.’ Tl’azt’en man Ed John.

Op welke wijze hebben matigingsmaatregelen gevolgen voor inheemse volken?
Er worden veel verschillende maatregelen genomen omwille van de strijd tegen klimaatverandering. Enkele van deze maatregelen zijn ‘formeel’ en worden ondersteund door de ondertekenaars van het Kyoto-protocol, het Klimaatverdrag van de Verenigde Naties. Andere maatregelen worden ‘vrijwillig’ genomen door multilaterale organisaties, overheden en bedrijven. 

     Biobrandstoffen : Niet zo 'groen' voor de Guarani
Biobrandstoffen worden gepromoot als een alternatieve, ‘groene’ energiebron, vergeleken bij fossiele brandstoffen, maar veel land dat wordt toegewezen voor het verbouwen van deze gewassen is voorouderlijk land van inheemse volken. Er is berekend dat, als de toename in het gebruik van biobrandstoffen volgens planning verloopt, wereldwijd zestig miljoen inheemsen bedreigd worden met verlies van hun land en van hun middelen van bestaan.
Een van de grootste slachtoffers van de biobrandstoffengekte is de Braziliaanse Guarani stam.
President Lula van Brazilië laat steeds meer rietsuiker verbouwen om dit om te zetten in ethanol en zo aan de energievraag tegemoet te komen. Het doel is Brazilië energie onafhankelijker te
maken en klimaatverandering tegen te gaan door het verbruik van fossiele brandstoffen te verminderen.
De Guarani echter, die al veel land aan suikerrietplantages en veehouders hebben verloren,worden nu bedreigd door Lulas plannen voor de aanleg van meer dan veertig plantages. Veel van deze plantages zullen worden aangelegd op voorouderlijke grond, die door de stam wordt opgeëist.
De gevolgen zijn nu al rampzalig. In de laatste zes jaar zijn minstens tachtig kinderen van honger omgekomen.  ‘De enorme suikerrietplantages hebben bezit genomen van ons land. Suikerriet vervuilt onze rivieren en doodt onze vis. (Het leidt tot een toename van) zelfmoorden − vooral onder jonge mensen, van alcoholisme en van moord’,zei Guarani-leider Amilton Lopez .
 

-Hydro-elektrische energie:
‘De indamming van’ jager-verzamelaars op Borneo
Net als biobrandstoffen wordt hydro-elektrische energie, vergeleken met fossiele brandstoffen, gezien als een enorme bron van alternatieve energie. De aanleg van grote hydro-elektrische dammen, omwille van de strijd tegen klimaatverandering, verwoest echter land dat toebehoort aan inheemse volken en verjaagt mensen van hun leefgebied.
Op Borneo stimuleerde de Maleisische regering de aanleg van de enorme Bakundam, als bron van ‘groene energie’ en als onderdeel van hun inspanningen om de opwarming van de aarde te stoppen. Verwacht wordt dat de dam volgend jaar klaar is en een omliggend gebied van 700 vierkante kilometer onder water zal zetten.
De Bakundam ‘komt geheel overeen met de doelstelling, namelijk vermindering en beheersing van de opwarming van de aarde, alsook van de zuurtegraad van de regen op lokaal en regionale niveau’ stelt Green Energy for the Future, een uitgave van het kantoor van de Maleisische Premier.
‘Het project dient dus als constructieve bijdrage van het land aan de bescherming en de versterking van de mondiale leefomgeving, overeenkomstig het UNFCCC ... Vergeleken met fossiele brandstoffen is hydro-elektrische energie veel schoner en vriendelijker’.
Niettemin raakten door de dam tienduizend inheemsen ontheemd, waaronder veel leden van de Penan-stam. De Penan, semi-nomadische jagerverzamelaars, die zich ergens anders hebben moeten vestigen, zijn nu niet in staat te jagen of voedsel te verzamelen. Ze proberen te overleven op kleine, soms moerassige of steenachtige stukjes land.
‘Waar we eerst woonden konden we makkelijk voedsel vinden, maar het leven hier is moeilijk’,zei Deling, een Penan man. 

Penan  en leden van andere stammen gaan hetzelfde lot tegemoet, als gevolg van plannen van de regering van Sarawak voor het bouwen van meer dammen. De Murum dam, wordt al gebouwd: hellingen worden opgeblazen en de Penan krijgen te horen dat ze moeten vertrekken.Net als bij de Bakun dam beroepen de ministers zich op de ‘schone’ kwalificaties van hydro-elektrische energie om het project te rechtvaardigen. In september 2010 zijn zes leden van de Penan gearresteerd omdat ze hun weerstand tegen de Murun dam duidelijk wilden maken aan de Eerste Minister van Sarawak. ‘De bosgebieden met zijn natuurlijke hulpbronnen waarvan wij leven worden verwoest’, aldus een verklaring van de Penan.‘Het water van de dam zal ons traditionele land overstromen, met onze dorpen, bezittingen, tuinen,rijstvelden en landbouwgrond, onze fruitbomen, onze graven, enzovoort. We zullen gedwongen worden weg te trekken naar een gebied dat we niet kennen en waar we niet op onze eigen manier kunnen leven

        -Duurzaam bosbeheer: Duizenden jager-verzamelaars worden van hun land verjaagd
De premier van Kenia, Raila Odinga, heeft de internationale gemeenschap opgeroepen het Keniaanse Mau-woud te redden, nadat
duizenden jager-verzamelaars van de Keniaanse Ogiek-stam werd bevolen hun woning in het woud te verlaten.Jaren van illegale kolonisering hebben grote delen van het Keniaanse Mau woud, dat voor miljoenen Kenianen een uiterst   belangrijke    bron van water is, verwoest. De plannen van de regering houden echter in dat alle huidige bewoners worden uitgezet, inclusief de    Ogiek, die hier al honderden jaren onafgebroken wonen. In haar verzoek aan de internationale gemeenschap om geld voor het redden   van het woud voert de Keniaanse regering klimaatverandering als belangrijkste reden op. Dit jaar heeft Kenia al te lijden gehad onder verwoestende droogtes, die hebben geleid tot ernstige energie- en voedseltekorten.
Geen agenda is vandaag de dag zo belangrijk voor het land als die van klimaatverandering. Duurzaamheid staat nu bovenaan de nationale agenda.
Ook heeft Kenia het voornemen aangekondigd 7,6 miljard bomen te planten, onder andere in het Mauwoud. De in deze bomen opgeslagen koolstof zou wel eens een hoge marktwaarde kunnen krijgen −terwijl de oorspronkelijke bewoners van het gebied, de Ogiek, geen dak meer boven hun hoofd hebben. Dit is een ernstige zaak. De Ogiek kunnen nergens naar toe. Mensen huilen omdat ze verjaagd orden. De regering ontziet  niemand ’, zei Kiplangat Cheruyot, van het Ogiek People’s Development Program. 

-*CO2-compensatie:
Pogingen de ontbossing te stoppen hebben tot verschillende programma’s geleid; samen vallen deze onder het Reduced Emisions from Deforestation and Forest Degradation (REDD)-programma. Een van deze REDD-programma’s wordt momenteel besproken door de UNFCCC,en wordt mogelijk afgerond in Kopenhagen. Naar verwacht zal dit programma een sleutelrol spelenin het post-Kyoto verdrag voor bestrijding van klimaatverandering.
Het basisprincipe van REDD is ‘ontwikkelingslanden’aan te moedigen hun bossen te beschermen door ‘ontwikkelde’ landen hen hiervoor te laten betalen.Dat kan bijvoorbeeld door de in deze bossen opgeslagen koolstof als ‘krediet’ aan te merken,dat vervolgens door ‘ontwikkelde landen’ kan worden gekocht om hun CO2-uitstoot te compenseren.Inheemse volken hebben bij herhaling hun bezorgdheid over REDD uitgesproken, omdat door deze maatregelen hun bossen een kapitaal waard kunnen worden en daardoor aantrekkelijk om in te pikken. Een groot deel van de wouden die het risico lopen binnen de REDD-programma’s te vallen bestaat uit gebieden waar van oudsher inheemse volken leven.
‘REDD zal zorgen voor een toename in schendingen van onze mensenrechten en van onze rechten op ons land, gebieden en natuurlijke hulpbronnen; voor diefstal van ons land; voor gedwongen uitzettingen; REDD zal ons de toegang tot onze hulpbronnen ontzeggen; een bedreiging vormen voor onze landbouwtradities; de biodiversiteit en culturele verscheidenheid vernietigen; en zal sociale conflicten veroorzaken', aldus het International Forum of Indigenous Peoples on Climate Change (IFIPCC).

Door REDD zou het voor inheemse volken mogelijk moeilijker worden het eigendomsrecht op hun land erkend te krijgen of − nog waarschijnlijker − zouden hun rechten ondermijnd of genegeerd worden daar waar deze al erkend zijn. Als dit niet tot uitzettingen leidt, kan het heel goed leiden tot beperking van het traditionele gebruik van het land of tot een beperkte toegang tot de natuurlijke hulpbronnen. Het is niet eens duidelijk of REDD de rechten van inheemse volken überhaupt zal erkennen.
In het huidige concept van de UNFCCC staan de verwijzingen naar de VN-Verklaring over de Rechten van Inheemse Volken, en naar de rechten van inheemse volken op vrijwillige, voorafgaande en welingelichte toestemming, tussen haakjes. Of ze in de definitieve tekst voorkomen kan afhangen van de top in Kopenhagen.‘Als er geen sprake is van volledige erkenning en volledige bescherming van de rechten van inheemse volken, inclusief het recht op de natuurlijke hulpbronnen, land en gebieden, en geen erkenning van en respect voor ons recht op vrijwillige, voorafgaande en welingelichte toestemming, zullen we ons tegen REDD verzetten’, zei het IFIPCC in september.

Volgens sommige rapporten hebben veel inheemse volken al te lijden gehad onder koolstofprojecten op hun land. Deze ‘vrijwillige’ projecten, die los staan van het UNFCCC, hebben geleid tot uitzettingen van hun voorvaderlijke woningen, het vernietigen van dorpen en hulpbronnen, gewelddadige conflicten, pesterijen, mishandeling en berichten over doden.

*-Aanbevelingen
-Consultatie van inheemse volken, gebaseerd op erkenning van hun rechten (VN Verklaring over de Rechten van Inheemse Volken);
-Erkenning en respect  van de rechten van inheemse volken zoals deze zijn vastgelegd in de Internationale wetgeving (ILO Conventie 169);
-Versterking van capaciteit inheemse volken om klimaatverandering tegen te gaan;
-Erkenning van de traditionele kennis van inheemse volken bij het ontwikkelen van programma’s ivm klimaatverandering;
-Vertegenwoordiging van inheemse volken in beheersorganen.

     UNPFII : Climate Change and Indigenous Peoples :  http://www.un.org/esa/socdev/unpfii/en/climate_change.html
     IWGIA : Climate change and Indigenous Peoples : http://www.iwgia.org/sw29085.asp
     Survival Internationaal Nederland : Klimaatverandering en Inheemse Volken : 
     http://assets.survivalinternational.org/documents/136/De_meest_ongemakkelijke_waarheid_van_allemaal.pdf

In 199